આરે મુદ્દો: આબોહવા અને પર્યાવરણની ચિંતા

English

Translated by: Dhiraj Vyas

આરે મિલ્ક કોલોની 1949માં અસ્તિત્વમાં આવી જ્યારે આ વિસ્તાર સરકારી માલિકીની ડેરી ફાર્મ બની ગયો. આરેની જમીનનો એક ભાગ વ્યાપારી હેતુઓ માટે 2014માં ખોલવામાં આવ્યો હતો જ્યારે આરેમાં મેટ્રો કાર શેડ બનાવવાની યોજના સરકાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી હતી. આરે ખાતે આગામી 33.5 કિમી અંડરગ્રાઉન્ડ કોલાબા-બાંદ્રા-SEEPZ મેટ્રો પ્રોજેક્ટ માટે મેટ્રો કાર શેડ બનાવવાની યોજના હતી. આ મુદ્દો પાછળથી ભાજપની આગેવાની હેઠળની મહારાષ્ટ્ર સરકાર, તત્કાલિન મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસ અને શિવ સેનાની આગેવાની હેઠળ યુવા સેનાના નેતા આદિત્ય ઠાકરે વચ્ચે વિવાદના હાડકા સમાન બની ગયો હતો.

4 ઓક્ટોબર, 2019 ના રોજ, બોમ્બે હાઈકોર્ટે આરે કોલોનીને જંગલ જાહેર કરવાની પર્યાવરણવાદીઓ અને નાગરિક સમાજની સંસ્થાઓની અરજીઓને ફગાવી દીધી હતી અને મુંબઈ મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (MMRCL) દ્વારા 2,500 થી વધુ વૃક્ષોનો કાપ અટકાવવાનો ઈનકાર કર્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે પાછળથી સત્તાવાળાઓને વધુ વૃક્ષો કાપવાથી રોકવા માટે પ્રતિબંધિત આદેશ આપ્યો હતો અને આરેમાં એજ સ્થિતિ યથાવત રાખવાનો આદેશ આપ્યો હતો પરંતુ તે વખતે ખૂબ મોડું થઈ ગયું હતું કારણ કે, જે વૃક્ષો કાપવાની જરૂર હતી તે પહેલાંથી જ કાપી નાખવામાં આવ્યા હતા. એમએમઆરસીએલએ ત્યારબાદ જણાવ્યું હતું કે, જરૂરી હતા એ 2,141 વૃક્ષો કાપી નાખવામાં આવી ચૂક્યા છે.

આરે એ જંગલ કે નહીં?

મેટ્રો કાર શેડ માટે રસ્તો બનાવવા માટે આરે કોલોનીમાં વૃક્ષો કાપવાનું સમર્થન કરનારા ઘણા રાજકીય નેતાઓ સહિત લોકોનો વર્ગ દાવો કરે છે કે, આરે એ જંગલ નથી. મહારાષ્ટ્ર સરકારે બોમ્બે હાઈકોર્ટને કહ્યું હતું કે, આરે કોલોનીને માત્ર તેની હરિયાળીને કારણે જંગલ જાહેર કરી શકાય નહીં.

નવેમ્બર 2019 માં, ઉદ્ધવ ઠાકરેની આગેવાની હેઠળના MVAએ સત્તા સંભાળી અને 3,166-એકર આરે કોલોનીમાંથી લગભગ એક-પાંચમા ભાગ (600-એકર) ને આરક્ષિત જંગલ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું. નવી સરકારે આરે ખાતે મેટ્રો કાર શેડ બનાવવાની અગાઉની ભાજપની આગેવાનીવાળી સરકારની યોજનાને પણ રદ કરી દીધી હતી. આરેની જમીનની માન્યતાના સંદર્ભમાં આ એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ બની ગયું છે, ભલે આંશિક રીતે, જંગલ તરીકે હોય.

આ સમયગાળા દરમિયાન, જાહેર જનતાનો એક મોટો વર્ગ, પર્યાવરણવાદીઓ અને નાગરિક સમાજ સંસ્થાઓએ “આરે એ જંગલ નથી”ની દલીલને માનવાનો ઈનકાર કર્યો છે કારણ કે, તેઓ માને છે કે, આરે ચોક્કસપણે એક જંગલ છે અને એ માનવીય અતિક્રમણથી કોઈપણ કિંમતે સુરક્ષિત રહેવું જોઈએ. આનાથી જંગલની વ્યાખ્યાઓ અને આરેની જમીનની માલિકી અથવા વર્ગીકરણની પ્રકૃતિ અંગે ચર્ચાઓ પણ થઈ છે.

અત્રે એ નોંધવું જરૂરી છે કે, સુપ્રીમ કોર્ટના ભૂતકાળના ચુકાદામાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે, વધુ વન નાબૂદીને ચકાસવાના મુખ્ય હેતુને માલિકી અથવા વર્ગીકરણમાં વધુ પડતું લીધા વિના સમર્થન આપવું જોઈએ. કોર્ટે એ પણ અવલોકન કર્યું કે, “વન” શબ્દ તેના શબ્દકોશના અર્થના સંદર્ભમાં સમજવો જોઈએ.

12 ડિસેમ્બર, 1996ના રોજ આપવામાં આવેલ સર્વોચ્ચ અદાલતનો ચુકાદો (TN ગોદાવર્મન થિરુમુલપેડ વિ. ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા) એ જણાવ્યું હતું કે, “ફોરેસ્ટ કન્ઝર્વેશન એક્ટ, 1980, વધુ વન નાબૂદીને રોકવાના હેતુથી ઘડવામાં આવ્યો હતો જે આખરે પર્યાવરણીય અસંતુલનમાં પરિણમે છે, અને તેથી, જંગલોના સંરક્ષણ માટે અને તેની સાથે જોડાયેલ બાબતો માટે તેમાં કરવામાં આવેલી જોગવાઈઓ, તેની માલિકી અથવા વર્ગીકરણની પ્રકૃતિને ધ્યાનમાં લીધા વિના તમામ જંગલોને લાગુ પડવી જોઈએ.”

આરે કોલોનીમાં ઈકોસિસ્ટમની લાક્ષણિકતાઓ એ હકીકત તરફ નિર્દેશ કરે છે કે, તેને સત્તાવાર રીતે જંગલ જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી, તેમ છતાં આ વિસ્તાર એક જંગલ તરીકે લાયક બનવા માટે તમામ જરૂરી ગુણો ધરાવે છે. ‘આરે મિલ્ક કોલોની, મુંબઈ એક ફોરેસ્ટ ટેરિટરી – એક સ્ટેટસ રિપોર્ટ‘ નામના અભ્યાસ મુજબ, જેમાં આરેની વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો કે, શું તે “વન”ની શ્રેણીમાં આવે છે કે કેમ,? એ પરથી જાણવા મળ્યું હતું કે, આરે વસાહત વિસ્તાર મૂળરૂપે સંજય ગાંધી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો વિસ્તાર હતો અને તેને ‘વન’ તરીકે ગણી શકાય.

આરે અત્યંત જૈવવિવિધ ઝાડી-ઝાંખરાવાળા જંગલો, ખડકાળ ટેકરીઓ, મોસમી તાજા પાણીની ભેજવાળી જમીન અને ઘાસના મેદાનોનું ઘર છે ઉપરાંત ચિત્તા, અજગર અને કાટવાળું બિલાડીઓ જેવા ભયંકર પ્રાણીઓ ધરાવે છે. (અધ્યા 2015; શિંદે 2017).

આરે લગભગ 30,000 પશુઓ માટે ચારો પણ પૂરો પાડે છે અને આ રીતે સ્થાનિક આજીવિકાના મહત્વના સ્ત્રોત તરીકે કામ કરે છે. આરેના રહેવાસીઓ ઢોર ચરાવવા, લાકડાં અને વિવિધ વન ઉત્પાદનોની દ્રષ્ટિએ તેના પર નિર્ભર છે (પાર્થસારથી 2011)

જાપાનીઝ ઈન્ટરનેશનલ કોઓપરેશન એજન્સી (JICA) એ મુંબઈ મેટ્રોને 5,000 કરોડ રૂપિયાની લોન આપી છે. ડાઉન ટુ અર્થના અહેવાલ મુજબ, JICAને મોકલવામાં આવેલ એન્વાયર્નમેન્ટ ઈમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ (EIA) રિપોર્ટમાં MMRDA દ્વારા કરવામાં આવેલા જૈવવિવિધતા સર્વેક્ષણની મોસમ અને અવધિનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. DTE રિપોર્ટમાં વધુમાં જણાવાયું છે કે, JICA રિપોર્ટમાં પ્રશ્ન હેઠળના વિસ્તારનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે, જ્યાં કોઈ ગાઢ જંગલ આવરણ નથી. ડીટીઈના અહેવાલ દ્વારા તે વધુ ધ્યાન પર લાવવામાં આવ્યું છે કે મેટ્રો શેડની જમીનનો નોંધપાત્ર હિસ્સો ગાઢ જંગલનો છે અને રાજ્યના વન વિભાગ પાસે જમીન પર ફરીથી દાવો કરવાની વિનંતી બાકી છે.

આરેની મેટ્રો કાર શેડ સાઈટ

ઘટનાઓના નોંધપાત્ર વળાંકમાં, મહારાષ્ટ્રમાં 30 જૂન, 2022 ના રોજ સત્તામાં આવ્યા પછી તાજેતરમાં રચાયેલી એકનાથ શિંદે સરકાર દ્વારા મેટ્રો કાર શેડ પ્રોજેક્ટને પુનર્જીવિત કરવામાં આવ્યો હતો અને નાયબ મુખ્ય પ્રધાન દેવેન્દ્ર ફડણવીસે જાહેરાત કરી હતી કે, આ પ્રોજેક્ટ આરે સાઈટમાં ફરી શરૂ થશે. તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે, તે ઈકો-સેન્સિટિવ ઝોન હેઠળ આવતું નથી અને તે જંગલ વિસ્તાર પણ નથી.

ઉપરાંત, સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલના આરે કોલોની વિસ્તારમાં 407 એકર જમીનને ઈકોલોજીકલી સેન્સિટિવ ઝોન તરીકે બાકાત રાખવાના આદેશ સામેની અપીલને ફગાવી દીધી હતી.

અહીં જે બાબતની અવગણના કરવામાં આવી હતી તે કદાચ એ હકીકત છે કે, આરે એક સંલગ્ન હરિયાળો વિસ્તાર છે અને તેની અંદર વ્યાપારી પ્રોજેક્ટ્સ માટે આ પ્રકારનું વિભાજન સમગ્ર આરેની જમીનની જૈવવિવિધતાની પવિત્રતાને અવરોધે છે જેમાં હવે આરક્ષિત જંગલનો પણ સમાવેશ થાય છે. શ્યામ આસોલેકર અને રાકેશ કુમાર જેવા નિષ્ણાતોએ અગાઉ આની નોંધ લીધી હતી. શ્યામ આસોલેકર, સેન્ટર ફોર એન્વાયર્નમેન્ટલ સાયન્સ એન્ડ એન્જિનિયરિંગ, IIT-બોમ્બેના પ્રોફેસર અને નેશનલ એન્વાયર્નમેન્ટલ એન્જિનિયરિંગ રિસર્ચ ઈન્સ્ટિટ્યૂટના ડિરેક્ટર રાકેશ કુમારને આરેની વૈકલ્પિક જગ્યા શોધવા માટે દેવેન્દ્ર ફડણવીસ સરકારે અગાઉ ટેકનિકલ સલાહકાર સમિતિના સભ્યો તરીકે નિયુક્ત કર્યા હતા.

આસોલેકર અને કુમારે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, આરેમાં સૂચિત કાર શેડ સાઈટ મીઠી નદીના કેચમેન્ટ વિસ્તારની બરાબર બાજુમાં છે. “જો કાર શેડ બાંધવામાં આવે તો ચોમાસા દરમિયાન પ્લોટની પાણી જાળવી રાખવાની ક્ષમતા કોંક્રીટાઈઝેશનમાં ખોવાઈ જશે. તેથી, તમામ વધારાનું વહેતું પાણી મીઠીમાં તેનો માર્ગ શોધી કાઢશે, જે ચકલા અને આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલમાં ડાઉનસ્ટ્રીમ પૂરનું જોખમ વધારશે, ” વધુ માહિતી વાંચો  ટાઈમ્સ ઑફ ઈન્ડિયા અહેવાલ.

આરે કન્ઝર્વેશન ગ્રુપના અમૃતા ભટ્ટાચારીએ ધ વાયર સાથે વાત કરતાં કહ્યું  હતું કે, “આરેમાં ઘાસના મેદાનો અને ઝાડીઓની વનસ્પતિ પણ છે જેમાંથી નદીઓ ઉદભવે છે. તમે એમાં ગટર બનાવીને એ પાણીને સમુદ્રમાં વહેવડાવી શકતા નથી, તે કામ નહીં કરે, ”. તેણીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, જો આ વિસ્તારમાં વધુ વિકાસ થશે તો આરેમાં રહેતા આદિવાસીઓને વિસ્થાપનનો સામનો કરવો પડશે.

આરેમાં 10,000 થી વધુની આદિવાસી વસ્તી છે જેમાં કાતકરીઓ, મહાદેવ કોળીઓ, મલ્લાર કોળીઓ, વારલીઓ અને 27 આદિવાસી પાડાઓમાં રહેતા અન્ય આદિવાસીઓનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ મરઘાં અને બકરાં પાળે છે અને કેળા, જેકફ્રૂટ અને ડાંગર સહિત એક ડઝનથી વધુ જાતોના પાકની ખેતી કરે છે. તેઓ તેમની રોજીરોટી માટે મોટેભાગે જંગલ પર નિર્ભર છે. આરે કોલોનીના બહુવિધ ગામોના આદિવાસીઓએ અગાઉ વન અધિકાર અધિનિયમ, 2006 હેઠળ વ્યક્તિગત વન અધિકારના દાવાઓ અને સામુદાયિક વન અધિકારના હક માટેના દાવા કર્યા હતા.

વન્યજીવન જીવવિજ્ઞાની આનંદ પેંઢારકરે જેઓ વન્યજીવન સંરક્ષણ અને જાગરૂકતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી સંસ્થા સ્પ્રાઉટ્સના સીઈઓ પણ છે, તેઓએ ધ વાયરને જણાવ્યું હતું કે, મેટ્રો કાર શેડ માટે જે સ્થાન પસંદ કરવામાં આવ્યું છે તે ભારતીય રોક પાયથોનનું સંવર્ધન સ્થળ છે, જે શેડ્યૂલ 1  હેઠળ સંરક્ષિત પ્રજાતિ છે. વાઈલ્ડલાઈફ પ્રોટેક્શન એક્ટ, 1972. આ વિસ્તારમાં અન્ય શેડ્યૂલ 1 પ્રાણીઓમાં ચિત્તા પણ આવે છે, એવું તેમણે ઉમેર્યું હતું.

મેટ્રોના કાર્બન ઘટાડવાના દાવા કેટલા વાસ્તવિક છે?

એકનાથ શિંદે સરકાર દ્વારા મેટ્રો કાર શેડ પ્રોજેક્ટને પુનર્જીવિત કર્યા પછી, મહારાષ્ટ્રમાં પ્રોજેક્ટ સામે વિરોધ ફરી વળ્યો છે. આરે ખાતેના મેટ્રો કાર શેડ પ્રોજેક્ટના સમર્થકોએ મેટ્રો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા અગાઉના અભ્યાસ અને કોર્ટના આદેશોને ટાંકીને દાવો કર્યો હતો કે, સૂચિત ‘મેટ્રો લાઈન્સ CO2 જપ્ત કરવામાં મદદ કરવા માટે 80 દિવસથી ઓછો સમય લેશે જે વૃક્ષો તેમના 20-વર્ષના જીવનકાળમાં પ્રાપ્ત કરશે. ‘

વધુમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે, તેમના સમગ્ર જીવનકાળ માટે 2,646 વૃક્ષોના કાર્બન ડાયોક્સાઈડની જપ્તી, જેની ગણતરી 12,79,062 કિગ્રા છે, તેની ભરપાઈ મેટ્રો લાઈન પર 3,948 સંપૂર્ણ લોડ ટ્રિપ્સ દ્વારા કરવામાં આવશે.

(ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો એ માન્યતા સાથે ગણવામાં આવે છે કે, આ મેટ્રો પ્રવાસીઓ બસો અને અન્ય રોડ વાહનોમાંથી સ્થળાંતરિત થયા છે. કાર્બન સિક્વેસ્ટ્રેશન એ CO2ને કેપ્ચર અને સ્ટોર કરવાની પ્રક્રિયા છે જેથી વાતાવરણમાં તેની હાજરી ઓછી થાય.)

CO2 જનરેશન/જપ્તીકરણના સંદર્ભમાં 33.5 કિમીની સંપૂર્ણ નવી મેટ્રો લાઈનને માત્ર 2646 વૃક્ષો સાથે સરખાવવી હાસ્યાસ્પદ લાગે છે, ઉપરોક્ત ગણતરી કરેલ ઉત્સર્જન પરિદ્રશ્યમાં અવગણવામાં આવે છે તે મુદ્દો એ છે કે, નવી મેટ્રો રેલ લાઈનની સ્થાપના અને સંચાલન માટે ‘પાવર જરૂરી’ ના સંદર્ભમાં CO2 ઉત્સર્જન છે. અત્રે એ નોંધવું જરૂરી છે કે, કોલસાના પાવર પ્લાન્ટ્સ ભારતમાં વાર્ષિક વીજળી ઉત્પાદનમાં લગભગ 75% હિસ્સો ધરાવે છે.

2018ના અભ્યાસ મુજબ, મુંબઈ મેટ્રો રેલની ઉત્સર્જન ઘટાડવાની સંભાવનાનું મૂલ્યાંકન, 11.4 કિમી લાંબી વર્સોવા-અંધેરી-ઘાટકોપર મેટ્રો લાઈન જે દરરોજ લગભગ 312,000 મુસાફરોને વહન કરે છે, તે દરરોજ 22.7 ટન CO2 ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે પરંતુ તે જ મેટ્રો પણ 75.6 ટન CO2 દરરોજ છોડે છે. આ ઉત્સર્જન વીજળી ઉત્પાદનના સ્ત્રોત પર થાય છે જે મુખ્યત્વે કોલસાથી ચાલતા એકમો છે.

મેટ્રોએ દાવો કર્યો છે કે, 33.5 કિમી લાંબી MML-3 મેટ્રો લાઈન 2041માં CO2 માં વાર્ષિક 99 લાખ કિગ્રાનો ઘટાડો હાંસલ કરશે જે એક વર્ષમાં 9900 ટન CO2 ના ઘટાડા સમાન છે. દરમિયાન, ઉપર જણાવેલ 2018ના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે, 11.4 કિમી લાંબી વર્સોવા-અંધેરી-ઘાટકોપર મેટ્રો લાઈન દરરોજ 75.6 ટન CO2 છોડે છે જે એક વર્ષમાં 27,594 ટન CO2 થાય છે. જો કે તે એક ઉદાહરણ છે, 9900 ના ઘટાડા અને 27,594 ટન CO2 ના ઉત્સર્જન વચ્ચેનો સ્પષ્ટ તફાવત અહીં જોઈ શકાય છે.

2020 નો બીજો અભ્યાસ “જાહેર પરિવહન પ્રણાલીના જીવન ચક્ર પર આધારિત મૂલ્યાંકન (જણાવે છે) કે મેટ્રો સિસ્ટમ BRT સિસ્ટમની તુલનામાં વધુ કાર્બન ડાયોક્સાઈડ (CO2) ઉત્સર્જન/પેસેન્જર કિલોમીટર (PKM) જનરેટ કરે છે.”

હવે નિષ્ણાતો શું કહે છે? તે અહીં જોઈએ

અમે અમારા આંતરિક નિષ્ણાંત, આબોહવા વિજ્ઞાની ડૉ. પાર્થ જે દાસનો સંપર્ક કર્યો. તેમણે આ વિષય પર શું કહ્યું તે અહીં છે:

ભારતમાં મેટ્રો રેલ પ્રણાલીના પ્રચાર અને વિસ્તરણના અનેક ઉદ્દેશ્યોમાંથી એક GHG અને CO, પાર્ટિક્યુલેટ મેટર (PM) અને વિવિધ હાઈડ્રોકાર્બન જેવા અન્ય વાયુ પ્રદૂષકોના ઉત્સર્જનને ઘટાડવાનો છે. સોની અને ચંદેલ (2018) દ્વારા પહેલેથી જ ઉલ્લેખિત ઘણા અભ્યાસો છે જેમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે, મેટ્રો રેલ પ્રણાલીના સંચાલનથી વાયુ પ્રદૂષકોને મોટા પ્રમાણમાં ઘટાડવામાં મદદ મળી છે, ખાસ કરીને CO2 ના કિસ્સામાં સંતોષકારક રીતે તે GHG ઘટાડાનો લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવામાં સક્ષમ નથી. 

ઉદાહરણ તરીકે, શર્મા એટ અલ દ્વારા અભ્યાસ. (2014) એ તારણ કાઢ્યું હતું કે, 2014 માં, દિલ્હી મેટ્રો પણ તેના GHG ઘટાડવાના લક્ષ્યોને પૂર્ણ કરવામાં અસમર્થ હતી. બંને કિસ્સાઓમાં, એવી અપેક્ષા રાખવામાં આવી હતી કે, મેટ્રો સિસ્ટમ્સ CO2 ઉત્સર્જનની મોટી માત્રામાં ઘટાડો કરશે અને GHG ઉત્સર્જન ઘટાડવાના લક્ષ્યને હાંસલ કરશે, કારણ કે વધુને વધુ લોકો મેટ્રોનો ઉપયોગ કરે છે, ખાસ કરીને માત્ર જાહેર બસોના સ્થાને જ નહીં પરંતુ મોટા ભાગના હિસ્સા તરીકે. ખાનગી કાર, જે ભારતીય પરિવહન પરિદ્રશ્યમાં GHG ઉત્સર્જન માટે વધુ જવાબદાર છે.