अभ्यासात आढळून आले आहे की भूजल अतिप्रमाणात काढल्याने पृथ्वीचा अक्ष बदलला आहे! हवामान बदलावर त्याचे परिणाम काय झाले आहेत?

आयुषी शर्माद्वारे

अलीकडील अभ्यासानुसार, शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याचा अतिवापर केल्याने पृथ्वीचा फिरण्याचा अक्ष बदलला आहे. अहवालात असे नमूद केले आहे की, 1993 ते 2010 या दरम्यान, लोकांनी जवळजवळ 2,150 गिगॅटन भूजल काढले आहे, ज्यामुळे पृथ्वीचा अक्ष प्रतिवर्ष 4.36 सेमी. ने पूर्वेस स्थलांतरित झाला आहे. 

अभ्यास दर्शवितो की, लोकांनी जमिनीतून मर्यादेपलीकडे पाणी काढले ज्यामुळे, जरी बदल वास्तविक जीवनावर परिणाम करण्याइतका इतका मोठा नसला तरी, पृथीचा अक्ष प्रभावित झाला आणि जागतिक समुद्र पातळी वाढविण्यात त्याने योगदान दिले.

भूजल आणि वातावरणातील बदल

संपूर्ण जगभर वापरल्या जाणाऱ्या पाण्यापैकी एक त्रितीयांश पाणी जमिनीखालील स्रोतांकडून येते. जागतिक परिसंस्था टिकवून ठेवण्यासाठी आणि नद्या आणि जलाशयांमधून पुरेशा पृष्ठभागाच्या पाण्याचा पुरवठा न होता मध्य-अक्षांशातीळ कोरड्या आणि अर्धवट कोरड्या भागात पिण्याच्या पाण्याच्या आणि कृषी उत्पादनासाठीच्या मानवी गरजा पूर्ण करण्यासाठी भूजल आवश्यक आहे. वाढत्या लोकसंख्येनुसार भूजलाची गरज त्वरेने वाढत आहे, आणि आणि हवामान बदलामुळे पाणीपुरवठ्यावर आणखीनच ताण पडत आहे आणि गंभीर दुष्काळाची शक्यता वाढत आहे. 

भूजल प्रणाली अनेक प्रकारे हवामान बदलाच्या परिणामी प्रभावित होतात. जलविज्ञान चक्रातील सखोल पाझर आणि मातीच्या आत झिरपण्याच्या दरांवर परिणाम करून हवामान बदलामुळे भूजल पुनर्भरणावर परिणाम होऊ शकतो. याव्यतिरिक्त, जसे तापमान वाढते, तसे जमिनीवरील बाष्पीभवन वाढत जाते आणि त्यामुळे भूजल पुनर्भरणासाठी कमी पाणी उपलब्ध आहे. याउलट, भूजल उपसणे आणि सिंचनाचे अप्रत्यक्ष परिणाम आणि जमिनीच्या वापरातील बदल ही भूजल संसाधनांवर मानव वंशाद्वारे होणाऱ्या प्रभावाची प्रमुख कारणे आहेत.

पृथ्वीचा अक्ष कसा बदलत राहतो?

वरचा भाग त्याच्या स्पिंडलवर ज्याप्रकारे फिरतो त्याचप्रमाणे, पृथ्वी एका काल्पनिक अक्षाभोवती फिरतो जो  तिच्या उत्तर ध्रुवामधून, वस्तुमानाचे केंद्र आणि दक्षिण ध्रुवामधून फिरतो. प्राचीन काळापासून, शास्त्रज्ञांना हे समजले आहे की जसे जगाच्या आतील आणि स्तुमानाचे वितरण बदलते तसे जगाचा अक्ष आणि ध्रुव नैसर्गिकरित्या बदलतात. “ध्रुवीय गती” हा शब्द या घटनेचा संदर्भ देतो. या अभ्यासाच्या प्रमुख लेखकांपैकी एक की-वेन सीओ म्हणाले की, पृथ्वीच्या अक्षाचा बदल वर्षातून अनेक वेळा घडून येतो. 

उदाहरणार्थ, जसे पृथ्वीच्या आवरणाच्या आत खडक हळूहळू गोलाकार फिरतात, तसे ग्रहाचे वस्तुमान बदलते, जिथे फिरणारा अक्ष असतो तिथे ते बदलते. 

अन्य घटक, जसे की वादळ आणि सागरी प्रवाह, देखील ध्रुवीय गतीमध्ये योगदान देऊ शकतात. तथापि, या घटनेवर मानवी क्रियाकलापांचा देखील  परिणाम होतो. शास्त्रज्ञांच्या एका गटाने 2016 मध्ये दाखवून दिले की ग्रीनलँडमधील हिमनदी आणि बर्फ वितळणे आणि पाण्याच्या वस्तुमान वितरणातील इतर हवामान-आधारित बदलांमुळे पृथ्वीचा अक्ष हलू शकतो. पाच वर्षांनंतर, आणखीन एका अभ्यासात असे आढळून आले की, 1990 पासून, फिरणारा अक्ष वातावरणातील बदलामुळे नेहमीपेक्षा जास्त सरकत आहे. उदाहरणार्थ, जसे पृथ्वीच्या आवरणाच्या आत खडक हळूहळू फिरतात, तसे ग्रहाचे वस्तुमान बदलते, फिरणारा अक्ष जिथे स्थित आहे तिथे ते  बदलते. 

नवीन अभ्यासातील कोणते महत्वाचे निष्कर्ष आहेत?

शास्त्रज्ञांनी अभ्यास करण्यासाठी आणि पृथ्वीच्या अक्ष परिभ्रमणावर सर्वात जास्त परिणाम करणारे घटक निर्धारित करण्यासाठी 17 वर्षांच्या कालावधीतील संगणक मॉडेल आणि निरीक्षण तपशियलचा वापर केला. प्रथम, टीमचे अनुमान संशोधकांनी पूर्वी नमूद केलेल्या हालचालींच्या प्रमाणही जुळले जाऊ शकले नाही.

अभ्यासानुसार, उत्तर अमेरिका आणि वायव्य भारतातून, जे दोन्ही पृथ्वीच्या मध्यम अक्षांशांवर आहेत, भूजल काढण्याचा, ध्रुव किंवा विषुववृत्तातून भूजल काढण्यापेक्षा ध्रुवीय गतीवर जास्त परिणाम झाला.

सिंचनासाठी आणि गोड्या पाण्याच्या जागतिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी पृथ्वीतून काढले जाणारे गोडे पाणी अखेरीस महासागरातच जाते.. 

भूजल कमी होण्याच्या प्रदेशांनंतर संपूर्ण भारतीय आणि पॅसिफिक समुद्रमध्ये भूजल पातळी कमी होणे हा SAL चा परिणाम आहे, ज्यामुळे जमिनीवरील पाण्याचे प्रमाण जिथे कमी होते त्या भागांजवळ समुद्र पातळी कमी होते. जगातील बहुतांश समुद्रांमध्ये सुमारे 10 मिमीची वाढ दिसून येते. 

येथील आकृती हिंद आणि पॅसिफिक महासागराचे क्षेत्र जास्त ऱ्हासासह दर्शवते.

संशोधकांनी पुष्टी केली की जागतिक समुद्र पातळी वाढण्याचे एक मुख्य कारण भूजल काढणे हे आहे. त्यांना त्यांचे निष्कर्ष आणि पूर्वीच्या अभ्यासामध्ये समानता आढळली ज्यामध्ये भूजल काढण्याची 1993 ते 2010 दरम्यान जागतिक समुद्र पातळी 6.24 मिमीने वाढली. 

संदर्भ: 

• https://indianexpress.com/article/explained/explained-climate/groundwater-extraction-shifted-earths-axis-study-8692912/ 
• https://www.downtoearth.org.in/news/world/groundwater-extraction-has-tilted-earth-s-spin-how-likely-is-it-to-fuel-climate-change–90073 
• https://www.researchgate.net/publication/371596241_Drift_of_Earth’s_Pole_Confirms_Groundwater_Depletion_as_a_Significant_Contributor_to_Global_Sea_Level_Rise_1993-2010
• https://www.nature.com/articles/nclimate1744
• https://www.nature.com/articles/s41467-020-17581-y
• https://www.watereducation.org/aquapedia/groundwater